UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH HẢI DƯƠNG
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
LƯƠNG VĂN VIỆT (Tổng Chủ biên)
ĐỖ DUY HƯNG (Chủ biên)
NGUYỄN THANH THUỶ – NGUYỄN NGỌC KHÁNH

SÁCH MẪU

Mục lục

3
4
Chủ đề 1

Chủ đề 2

Chủ đề 3

Chủ đề 4

Chủ đề 5

VÙNG ĐẤT HẢI DƯƠNG TRONG CUỘC ĐẤU TRANH
GIÀNH ĐỘC LẬP TỪ CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẾN NĂM 1945

HẢI DƯƠNG TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN BẢO VỆ
ĐỘC LẬP DÂN TỘC (1945 – 1975)

17

HẢI DƯƠNG XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
(1976 – 2020)

32

ĐẶC ĐIỂM DÂN CƯ TỈNH HẢI DƯƠNG

47

ĐÔ THỊ HOÁ Ở HẢI DƯƠNG

65

Ảnh bìa: Một góc Thanh Hà, tỉnh Hải Dương nhìn từ trên cao (nguồn: Báo Hải Dương)
2

5

Lời nói đầu

Các em học sinh thân mến!
Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Hải Dương – Lớp 9 sẽ tiếp tục đồng
hành cùng các em trong việc tiếp cận và khám phá các vấn đề về văn hoá,
lịch sử truyền thống; địa lí, kinh tế, hướng nghiệp; chính trị – xã hội,
môi trường của vùng đất Hải Dương.
Với năm chủ đề được biên soạn, lựa chọn kĩ lưỡng, bám sát mục tiêu,
yêu cầu của nội dung giáo dục địa phương, các em sẽ có cơ hội thực
hành, trải nghiệm, tìm hiểu vùng đất Hải Dương về quá trình đấu tranh anh
dũng của nhân dân Hải Dương trong đấu tranh chống ngoại xâm; những
thắng lợi trên mặt trận xậy dựng và phát triển.
Thông qua các hoạt động khám phá tri thức, các em có điều kiện
phát huy, phát triển một số năng lực cốt lõi và phẩm chất chủ yếu cần có
của học sinh Trung học cơ sở. Qua đó, bồi dưỡng niềm tự hào, tình yêu
quê hương, ý thức giữ gìn, bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống
của quê hương; vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề
nảy sinh từ thực tế, góp phần xây dựng quê hương ngày càng phát triển
và hiện đại trên cơ sở phát huy giá trị truyền thống của vùng đất và con
người xứ Đông.
Trong quá trình biên soạn, tài liệu không tránh khỏi những thiếu sót.
Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các thầy, cô giáo và các em học
sinh để Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Hải Dương – Lớp 9 ngày càng
hoàn thiện hơn.
Ban Biên soạn

3

Hướng dẫn sử dụng tài liệu
Các em học sinh thân mến!
Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Hải Dương – Lớp 9 được biên soạn gồm
năm chủ đề thuộc các lĩnh vực địa lí, lịch sử; mỗi lĩnh vực có những điểm riêng.
Các em cần bám sát đặc trưng của từng môn học để tìm hiểu, khám phá và
chiếm lĩnh tri thức.
Mỗi phần, mỗi chủ đề thường bắt đầu bằng các nhiệm vụ, tình
huống cần giải quyết để các em kết nối với tri thức đã biết và tiếp tục
tìm kiếm, thu thập thông tin cần thiết trước, trong và sau khi tìm hiểu
chủ đề.

Hải Dương.

. Những câu hỏi, hoạt động, hướng dẫn
của

Phần em có biết: là những thông tin bổ trợ để giải thích, mở rộng,
làm rõ nội dung tuyến chính.

4

CHỦ ĐỀ

1

VÙNG ĐẤT HẢI DƯƠNG TRONG
CUỘC ĐẤU TRANH GIÀNH ĐỘC LẬP
TỪ CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẾN NĂM 1945

• Trình bày được những nét chính về lịch sử Hải Dương và quá trình đấu tranh
giành độc lập của nhân dân Hải Dương từ cuối thế kỉ XIX đến năm 1945.
• Đánh giá được những đóng góp của nhân dân Hải Dương trong cuộc đấu
tranh giành độc lập dân tộc; đánh giá được truyền thống yêu nước, bất
khuất của nhân dân Hải Dương anh hùng.
• Tìm hiểu, giới thiệu được một số di tích lịch sử, nhân vật lịch sử của
Hải Dương trong giai đoạn này.

Hình 1.1. Cầu Phú Lương trên đường 5 cũ tại thành phố Hải Dương

5

HẢI DƯƠNG TRONG CUỘC ĐẤU TRANH
CHỐNG NGOẠI XÂM TỪ
CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẾN NĂM 1930

Do có vị trí chiến lược quan trọng, nên ngay khi đánh ra Bắc Kỳ
thực dân Pháp đã tiến hành đánh chiếm Hải Dương. Trong suốt quá
trình chiếm đóng và đô hộ của Pháp, cùng với những chuyển biến về
kinh tế, xã hội, phong trào đấu tranh chống Pháp của nhân dân
Hải Dương không ngừng phát triển.

1 Thực dân Pháp chiếm đóng và đô hộ Hải Dương

Quá trình chiếm đóng và đô hộ Hải Dương của thực dân Pháp đã diễn ra như
thế nào?

Ngay từ khi đưa quân ra chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất, sau khi chiếm được thành Hà Nội
(20 – 11 – 1873), thực dân Pháp đã coi Hải Dương là một trong những vị trí chiến lược
quan trọng hàng đầu cần đánh chiếm nhằm tạo một tuyến đường thông suốt từ Hà Nội
ra cảng Hải Phòng.
Tháng 12 – 1873, quân Pháp nổ súng tấn công và chiếm được thành Hải Dương lần
thứ nhất, nhưng do sự chống trả quyết liệt của nhân dân Hải Dương, cùng với cuộc
thương thuyết, kí hoà ước giữa triều đình Huế và Pháp năm 1874 đã buộc quân Pháp
phải rút khỏi Hải Dương.
Tháng 8 – 1883, Pháp tấn công thành Hải Dương lần thứ hai và đã chiếm được
thành. Từ đây, Pháp từng bước thiết lập bộ máy chính quyền thuộc địa cấp tỉnh và thực
hiện các chính sách khai thác thuộc địa trên đất Hải Dương.
6

Sau khi hoàn thành chiếm Hải Dương, thực dân Pháp xây dựng chế độ cai trị theo
hình thức chung của các tỉnh Bắc Kỳ là “nửa bảo hộ”. Toàn bộ hệ thống chính quyền
thuộc địa trong tỉnh được đặt dưới quyền của viên Công sứ (người Pháp). Chính quyền
thuộc địa thực hiện các chính sách cai trị thông qua hệ thống quan lại người Việt, đứng
đầu là quan Tổng đốc.

Hình 1.2. Toà Công sứ Hải Dương xưa
(từng là Nhà khách Tỉnh uỷ Hải Dương)
Nguồn: Tác giả chụp

Hình 1.3. Dinh Tổng đốc xưa trên phố
Quang Trung (nay thuộc trụ sở Uỷ ban
nhân dân tỉnh Hải Dương)
Nguồn: Tác giả chụp

* Một số chuyển biến của Hải Dương
Chính sách khai thác thuộc địa của Pháp tại Hải Dương đã đưa đến nhiều chuyển
biến về chính trị, kinh tế, xã hội.

1

Địa giới hành chính thay đổi: Cuối thế kỉ XIX, chính quyền thuộc địa
Pháp tách Hải Dương thành 2 tỉnh (Hải Dương và Hải Phòng), nên Hải Dương
bị thu hẹp lại, gồm tỉnh lị Hải Dương và các đơn vị huyện: Ninh Giang,
Đông Triều, Nam Sách, Kinh Môn, Bình Giang, Cẩm Giàng, Thanh Hà,
Gia Lộc, Kim Thành, Vĩnh Bảo, Tứ Kỳ, Thanh Miện, Chí Linh.

2

Nông nghiệp: Bên cạnh kinh tế nông nghiệp làng xã, các đồn điền của
người Pháp và địa chủ người Việt ngày càng tăng. Ngoài canh tác các cây
lương thực, các đồn điền còn trồng các cây công nghiệp như cao su, thuốc
lá, chè, bông,...

3

Công nghiệp: Chính quyền thực dân thực hiện khai thác mỏ than, đất,
đá, cao lanh tại vùng núi Đông Triều, Mạo Khê. Bên cạnh đó, các ngành
công nghiệp nhẹ như nấu rượu, sản xuất chai, chế biến lương thực,... cũng
phát triển.

7

Hình 1.4. Nhà máy Rượu tại thành phố Hải Dương đầu thế kỉ XX
(từng được xây dựng ở vị trí Nhà máy chế tạo bơm hiện nay)
Nguồn: Địa chí Hải Dương, tập 2)

Hình 1.5. Hình ảnh công nhân khai thác than tại khu mỏ Đông Triều,
vùng đất Hải Dương đầu thế kỉ XX
(Nguồn: Địa chí Hải Dương, tập 2)

Các chính sách cai trị của chính quyền thuộc địa Pháp đã làm thay đổi cơ cấu xã hội
Hải Dương đầu thế kỉ XX. Bên cạnh những giai cấp cũ như địa chủ và nông dân đã xuất
hiện của những giai cấp và tầng lớp mới như công nhân, tư sản và tiểu tư sản trí thức.
2 Phong trào cách mạng ở Hải Dương (từ cuối thế kỉ XIX đến năm 1930)

Phong trào đấu tranh chống Pháp tại Hải Dương đã phát triển như thế nào
trong những năm cuối thế kỉ XIX đến năm 1930?
a. Giai đoạn 1873 – 1918
Phong trào đấu tranh chống Pháp đô hộ và khai thác thuộc địa của nhân dân
Hải Dương diễn ra mạnh mẽ. Vùng đất Hải Dương trở thành một trung tâm chống
Pháp tiêu biểu ở Bắc Kỳ.
8

Cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy dưới sự lãnh đạo của Đinh Gia Quế, sau đó là Nguyễn
Thiện Thuật và Đốc Tít đã diễn ra mạnh mẽ trên khắp địa bàn tỉnh Hải Dương và Hưng
Yên, quy tụ được đông đảo nhân dân Hải Dương tham gia.Tiêu biểu là trận cố thủ ở căn
cứ Hai Sông (tháng 7 – 1889), trận đánh đồn My Động – Thanh Miện (tháng 6 – 1890),
trận Mao Điền (tháng 10 –1890), trận Kẻ Sặt (tháng 12 – 1890),… Hoạt động của nghĩa
quân trong khắp vùng đã làm cho thực dân Pháp nhiều phen điêu đứng.

Tư liệu
Phó Công sứ Pháp đã phải thừa nhận: "Sau khi chiếm được thành Hải
Dương, chúng ta mới chỉ thực sự làm chủ được những địa điểm ít ỏi mà chúng ta
có quân đóng. Toàn tỉnh còn là nơi hoành hành của đám giặc cướp. Các quan
chức mà chúng ta đặt lên đều bất lực trong việc cai trị."
(Nguồn: Tình hình từng huyện tỉnh Hải Dương năm 1890, Bản đánh máy của Thư viện
tỉnh Hải Dương, năm 1997)

Những năm đầu thế kỉ XX, phong trào đấu tranh chống Pháp của nhân dân Hải
Dương phát triển theo khuynh hướng mới: dân chủ tư sản.

Nhiều gia đình Nho học như gia đình Phan Tất Tuân ở Kim Thành, Phạm Cung ở
Thanh Hà và Nguyễn Kim Loan ở Gia Lộc đã tiếp nhận tư tưởng “ngoại viện”, tổ chức
cho hàng ngàn thanh niên yêu nước ở Hải Dương tích cực tham gia phong trào Duy Tân,
Đông Du. Nhiều học sinh Hải Dương đã lên Hà Nội học tại Đông Kinh Nghĩa Thục,
hưởng ứng cuộc vận động mặc áo ngắn, cắt tóc ngắn,...
Các phong trào đấu tranh chống Pháp của nhân dân Hải Dương trong giai đoạn
này đã khơi dậy tình yêu quê hương, nuôi dưỡng tinh thần cách mạng và tạo khí thế
sẵn sàng cách mạng của nhân dân xứ Đông.
b. Giai đoạn 1919 – 1930
Trong bối cảnh tầng lớp trí thức và giai cấp công nhân của Hải Dương ngày càng
trưởng thành, cũng là lúc chủ nghĩa Mác – Lê-nin từng bước được truyền bá về
Việt Nam, trong đó có Hải Dương.
9

Hình 1.6. Cuốn "Đường Kách mệnh" được
chính quyền thuộc địa Pháp thu tại
huyện Thanh Hà nay lưu giữ tại
Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Hà Nội
(Nguồn: Tác giả chụp tại Bảo tàng Lịch sử
Việt Nam)

Hình 1.7. Một số tài liệu được chuyển về
Hải Dương để truyền bá cách mạng trong những
năm 1927 – 1930 theo đường liên lạc thiết lập
của đồng chí Nguyễn Lương Bằng
(Nguồn: Tác giả chụp tại Nhà tưởng niệm
Nguyễn Lương Bằng, xã Thanh Tùng,
huyện Thanh Miện)

Cuốn “Đường Kách mệnh” được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia là cuốn gốc duy
nhất còn lại đến nay. Đây vốn là tài liệu cách mạng được đồng chí Nguyễn Lương Bằng bí
mật chuyển về dùng để truyền bá cách mạng cho thanh niên, trí thức… Hải Dương. Tài liệu
này đã bị quan chức cấp xã tại huyện Thanh Hà thu được, nộp cho quan huyện Thanh Hà
và được tìm lại vào năm 1958 trong đống hồ sơ của Pháp tại Toà án Hà Nội.

Tư liệu
Tờ trình viết bằng chữ Nôm của Phó Lí thôn
Hạ Trường, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương
trình quan tri huyện về việc thu được cuốn
sách Đường Kách mệnh: “Tên con là Phó lí
Nguyễn Văn Tôn, xã Hạ Trường, xin nộp quan
huyện Thanh Hà quyển sách này... Bảo Đại năm
thứ 5, ngày 29 tháng Hai” (kí tên: Phó lí
Nguyễn Văn Tôn) và đã được quan huyện xác
Hình 1.8. Tờ trình của Phó lí thôn nhận (có dấu của huyện Thanh Hà).
Hạ Trường, huyện Thanh Hà, tỉnh
Tờ trình trên viết ngày 29 tháng Hai, Bảo Đại
Hải Dương về việc thu được tác
năm thứ 5 (tức là ngày 28 – 3 – 1930) là minh
phẩm Đường Kách mệnh
chứng xác nhận vào thời điểm này, tài liệu cách
(Nguồn: Tác giả chụp tại Nhà
tưởng niệm Nguyễn Lương Bằng, mạng đã được truyền bá rộng rãi tại Hải Dương.

xã Thanh Tùng, huyện Thanh Miện)
10

Những năm 1927 – 1929, nhiều cán bộ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên
như: Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt, Đỗ Ngọc Du, Trần Cung, Nguyễn Hới đã về
tuyên truyền chủ nghĩa Mác – Lê-nin và gây dựng cơ sở cách mạng tại Hải Dương.
Đến giữa năm 1929 phần lớn các huyện trong tỉnh như: Kinh Môn, Kim Thành, Thanh Hà,
Gia Lộc, Ninh Giang đã có cơ sở của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.
Đến đầu năm 1930, tại Hải Dương đã có 2 chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên được
thành lập là: chi bộ ở thôn Đọ Xá (nay thuộc phường Hoàng Tân, thành phố Chí Linh)
và chi bộ ở khu mỏ Mạo Khê (nay thuộc thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh).

Hình 1.9. Di tích đình Đọ Xá, phường Hoàng Tân,
thành phố Chí Linh, nơi thành lập chi bộ
Đảng Cộng sản đầu tiên của Hải Dương
(Nguồn: Tác giả chụp)

Hình 1.10. Hình ảnh trưng bày tại
Nhà truyền thống của đình Đọ Xá,
phường Hoàng Tân, thành phố Chí Linh
(Nguồn: Tác giả chụp)

Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong bước phát triển của phong trào
cách mạng tại Hải Dương.

1. Trình bày những chuyển biến về chính trị, kinh tế, xã hội Hải Dương những
năm cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX. Giải thích vì sao có sự chuyển biến đó.
2. Trình bày những nét chính về sự phát triển của phong trào cách mạng ở
Hải Dương từ cuối thế kỉ XIX đến năm 1930 trên trục thời gian.

Sưu tầm những bài viết trên báo, trang thông tin điện tử chính thống về sự ra đời
của các chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên tại Hải Dương và đóng thành tập san.
Nêu cảm nhận của em sau khi hoàn thành nhiệm vụ.
11

HẢI DƯƠNG TRONG CUỘC ĐẤU TRANH
GIÀNH ĐỘC LẬP
TỪ NĂM 1930 ĐẾN NĂM 1945

Hình 1.11. Đình Đông xã Thanh Tùng, huyện Thanh Miện nơi
phát lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại tỉnh Hải Dương
(Nguồn: Tác giả chụp)

Trong cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945, Hải Dương là một
trong 4 tỉnh (gồm Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam) giành
được chính quyền sớm nhất cả nước (trước ngày 19 – 8 – 1945).
Quá trình cách mạng giành chính quyền tại Hải Dương đã diễn ra
như thế nào?

1 Phong trào cách mạng tại Hải Dương (1931 – 1939)

Trong những năm 1931 – 1939, phong trào cách mạng ở Hải Dương phát
triển như thế nào?
Do những tác động nặng nề từ chính sách cai trị của Pháp, đời sống của các tầng
lớp nhân dân lao động ngày càng khổ cực, điêu đứng, nên cùng với sự ra đời của
Đảng, phong trào cách mạng theo khuynh hướng vô sản diễn ra sôi nổi trên khắp vùng
12

đất Hải Dương. Hoà chung với phong trào cách mạng 1930 – 1931, 1936 – 1939 trên
cả nước, nhân dân Hải Dương tích cực đấu tranh. Phong trào đấu tranh đòi chống áp
bức, cải thiện dân sinh, dân chủ,… đã diễn ra ở hầu hết các địa phương của tỉnh Hải
Dương dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Trong những năm 1936 – 1939, báo chí cách mạng của Đảng được truyền bá công
khai, đưa ánh sáng của con đường cách mạng vô sản truyền bá sâu rộng trong nhân dân.
Cũng thời gian này, hoạt động và các tác phẩm của nhóm Tự lực Văn đoàn đã tác
động lớn đến các tầng lớp trí thức yêu nước, góp phần thúc đẩy phong trào đấu tranh
chống Pháp, đòi các quyền dân sinh, dân chủ trên cả nước nói chung, tại Hải Dương
nói riêng.
Tự lực Văn đoàn chủ trương cải
cách xã hội, vận động hiện đại hoá đời
sống xứ sở, tuyên truyền cho văn minh,
cho đô thị hoá, Âu hoá. Họ dùng các
loại hình nghệ thuật như: văn, thơ, hí
hoạ, ảnh thời sự, truyện cười,... để đả
phá tàn dư lạc hậu trong xã hội, thúc
đẩy xây dựng đời sống mới.

Hình 1.12. Tranh biếm hoạ Lý Toét
một tác phẩm của Tự lực Văn đoàn

Phong trào đấu tranh rộng khắp tại Hải Dương (1930 – 1939) đã trở thành các
cuộc tập dượt đấu tranh giành chính quyền tại địa phương.
2 Quá trình đấu tranh giành chính quyền cách mạng (1940 – 1945)

Quá trình đấu tranh giành chính quyền cách mạng tại Hải Dương đã diễn ra
như thế nào trong những năm 1940 – 1945?
Năm 1940, phát xít Nhật chiếm đóng Hải Dương, đẩy nhân dân vào cảnh “một cổ
hai tròng” áp bức, đòi hỏi phong trào cách mạng trong tỉnh phải có sự lãnh đạo thống
nhất, ngày 10 – 6 – 1940 đã diễn ra Hội nghị thành lập Đảng bộ tỉnh Hải Dương và Ban
Tỉnh uỷ lâm thời tại thôn Tạ Xá (xã Hợp Tiến, huyện Nam Sách), đánh dấu bước trưởng
thành và phát triển về chất của phong trào cách mạng tỉnh Hải Dương.
13

Công cuộc chuẩn bị trực tiếp cho tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Hải Dương
được thực hiện quyết liệt trong những năm 1940 – 1945:
* Xây dựng lực lượng cách mạng

Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh uỷ lâm thời, từ giữa năm 1940, nhiều tổ chức cơ sở
Đảng ở Hải Dương được thành lập (Chi bộ Nhà máy nước ở Hải Dương, Phủ uỷ (Huyện
uỷ) Nam Sách, Phủ uỷ Thanh Hà, Kim Thành,…). Năm 1942, Mặt trận Việt Minh ở
Hải Dương được thành lập đầu tiên tại Kim Thành, sau đó lan rộng sang Nam Sách,
Thanh Hà, Ninh Giang, thị xã Hải Dương, Thanh Miện. Các tổ chức Việt Minh đã tích
cực đẩy mạnh công tác tuyên truyền và vận động quần chúng đoàn kết đấu tranh.

* Xây dựng căn cứ địa cách mạng
Tháng 4 – 1945, Tỉnh uỷ lâm
thời tỉnh Hải Dương quyết định
thành lập chiến khu ở vùng Đông
Bắc bao gồm các huyện Chí Linh,
Đông Triều, tên là Chiến khu Trần
Hưng Đạo (còn gọi là Chiến khu
Đông Triều). Chiến khu Trần Hưng Đạo
đã trở thành nơi phát triển lực
lượng cách mạng và là căn cứ
trung tâm lãnh đạo khởi nghĩa của
vùng đất Hải Dương.

Hình 1.13. Chiến khu Trần Hưng Đạo
(Nguồn: Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Hải Dương)

Cao trào kháng Nhật tại Hải Dương phát triển từ tháng 4 – 1945. Cùng với phong
trào phá kho thóc của phát xít Nhật, các địa phương trong tỉnh thành lập các đội tự
vệ, đánh chiếm một số đồn bốt của địch. Đầu tháng 8 – 1945, khí thế cách mạng dâng
cao khắp toàn tỉnh.
Ngay sau khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh, từ ngày 13 – 8 đến 15 – 8– 1945,
Tỉnh uỷ Hải Dương đã triệu tập Hội nghị cán bộ, họp tại đình thôn Đông (xã Thanh Tùng,
huyện Thanh Miện) quyết định phát động toàn dân khởi nghĩa giành chính quyền tại
Hải Dương.
14

Tư liệu
Trong khuôn viên của đình Đông, có một căn hầm bí mật được xây
dựng vào những năm 40 của thế kỉ XX, rộng khoảng 8 m dài khoảng 25 m,
sâu khoảng 3 m. Hầm được thiết kế rất đặc biệt: có 4 lối thoát hiểm bí mật.
Cửa hầm được thiết kế đặc biệt: khi đẩy lên là lối vào, khi để tụt xuống thì
thành một hố chông, ngăn quân địch tiến vào,... Hầm là căn cứ bí mật để
Đảng bộ tỉnh Hải Dương họp và phát lệnh Tổng khởi nghĩa trên toàn tỉnh.
(Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ Hải Dương, Di tích lịch sử
cách mạng tiêu biểu tỉnh Hải Dương, năm 2016).

Hình 1.14. Cửa vào căn hầm bí mật tại đình Đông
(xã Thanh Tùng – huyện Thanh Miện)
(Nguồn: Tác giả chụp)

Ngày 17 – 8 – 1945, nhân dân các huyện Cẩm Giàng, Kim Thành, Kinh Môn, thị xã
Hải Dương nổi dậy Tổng khởi nghĩa. Chiều ngày 17 – 8 – 1945 cuộc khởi nghĩa giành
chính quyền ở thị xã Hải Dương đã thắng lợi hoàn toàn. Từ ngày 18 – 8 đến ngày
22 – 8, các huyện còn lại (Bình Giang, Thanh Miện, Gia Lộc, Nam Sách, Thanh Hà,
Tứ Kỳ) giành chính quyền.
Như vậy chỉ trong vòng 6 ngày từ ngày 17 đến ngày 22 – 8 – 1945, cuộc Tổng khởi
nghĩa giành chính quyền ở Hải Dương đã diễn ra và giành thắng lợi hoàn toàn.
15

1. Trình bày những nét chính về phong trào cách mạng ở Hải Dương trong
những năm 1931 – 1939.
2. Hoàn thành bảng thống kê về Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Hải Dương
vào vở.
Thời gian

Sự kiện chính

Kết quả

Ý nghĩa

–

–

–

–

–

–

–

–

Viết bài hoặc làm video ngắn chia sẻ cảm nhận của em về sự kiện: Hải Dương
là một trong bốn tỉnh giành chính quyền sớm nhất cả nước trong Cách mạng
tháng Tám năm 1945.

16

CHỦ ĐỀ

2

HẢI DƯƠNG TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN
BẢO VỆ ĐỘC LẬP DÂN TỘC
(1945 – 1975)

• Trình bày được những nét chính về quá trình kháng chiến chống Pháp và
chống Mỹ của nhân dân Hải Dương từ năm 1945 đến năm 1975.
• Đánh giá được những đóng góp của nhân dân Hải Dương trong cuộc đấu
tranh giữ độc lập dân tộc; đánh giá được truyền thống yêu nước, bất khuất
của nhân dân Hải Dương.
• Tìm hiểu, giới thiệu được một số di tích lịch sử, nhân vật lịch sử của Hải
Dương trong giai đoạn này.

Hình 2.1. Xe tăng của Pháp bị du kích Hải Dương dùng mìn phá huỷ
(Nguồn: Bảo tàng Quân khu 3)
17

HẢI DƯƠNG TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN
CHỐNG PHÁP (1945 – 1954)

Với vị trí nằm trên tuyến đường vận chuyển vũ khí chiến lược của
Pháp từ Hải Phòng về Hà Nội, trong cuộc kháng chiến chống Pháp,
nhân dân Hải Dương không chỉ là hậu phương của kháng chiến mà
còn là một chiến tuyến khá đặc biệt. Những chiến công vang dội của
quân và dân Hải Dương một lần nữa viết tiếp trang sử truyền thống
yêu nước bất khuất của địa phương và góp phần quan trọng vào
thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp.
Hải Dương có vai trò như thế nào trong kháng chiến chống Pháp
(1945 – 1954)?

1 Hải Dương tham gia Toàn quốc kháng chiến năm 1946

Trong bối cảnh “ngàn cân treo sợi tóc” sau Cách mạng tháng Tám năm
1945, Hải Dương đã thực hiện giải quyết những khó khăn và bước vào Toàn
quốc kháng chiến như thế nào?

a. Hải Dương sau Cách mạng tháng Tám năm 1945
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, chính quyền Hải Dương non trẻ phải đối
mặt với nhiều khó khăn: nạn đói tràn lan ở các làng, xã; lũ lụt thường xuyên hoành
hành; trình độ dân trí có hạn; thù trong, giặc ngoài đe doạ nền độc lập,…

18

Tư liệu
Nạn đói năm 1945 làm 20 vạn người Hải Dương chết đói. Sau Cách mạng
tháng Tám, các xóm làng của Hải Dương vẫn còn xác xơ. Người dân đói rách,
tha phương, cầu thực. Nhiều làng, dân bỏ đi ăn xin quá nửa.
(Nguồn: Văn Tạo – Furuta Moto (1995), Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam, Nhà xuất bản
Viện Sử học Việt Nam, trang 355 – 356)

Trong bối cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Hải
Dương đã nỗ lực xây dựng, củng cố và giữ vững chính quyền cách mạng, chuẩn bị về
mọi mặt cho kháng chiến lâu dài.
DIỆT GIẶC ĐÓI

XÂY DỰNG
CHÍNH QUYỀN
HỢP HIẾN PHÁP

HẢI DƯƠNG
SAU CÁCH MẠNG
THÁNG 8 NĂM 1945

DIỆT GIẶC DỐT

GIẢI QUYẾT
KHÓ KHĂN
VỀ TÀI CHÍNH

Ngay sau khi giành chính quyền, để khắc phục nạn đói tràn lan, toàn Đảng, toàn
dân tỉnh Hải Dương tập trung vận động cứu đói, đồng thời thực hiện các giải pháp
tăng gia sản xuất. Với khẩu hiệu “Không một tấc đất bỏ hoang”, “Tấc đất, tấc vàng”,
phong trào “Người người tăng gia, nhà nhà tăng gia” đã lan rộng khắp các làng, xã,
nhanh chóng khôi phục sản xuất nông nghiệp, đẩy lùi nạn đói.

19

Thực hiện cuộc vận động
“Diệt giặc dốt” của Đảng, phong
trào “Bình dân học vụ” cũng
được phát triển trên toàn tỉnh,
lôi cuốn đông đảo nhân dân
tham gia. Đến tháng 12 – 1946,
toàn tỉnh đã có 64 trường Tiểu
học, 1 trường Trung học. Tính
đến cuối năm 1946, số người
chưa biết chữ trên toàn tỉnh chỉ
còn 13,15%, nhiều xã đã thanh
toán xong nạn mù chữ.
(Nguồn: Địa chí Hải Dương tập II,

Hình 2.2. Lớp Bình dân học vụ ở xã Hồng Dụ,
huyện Ninh Giang năm 1947
(Nguồn: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hải Dương)

tr.120)

Thực hiện Sắc lệnh về Quỹ độc lập và Tuần lễ vàng, chính quyền và nhân dân
Hải Dương đã thực hiện quyên góp tiền và vàng để giải quyết những khó khăn về tài
chính. Kết quả: Hải Dương đã ủng hộ Chính phủ kháng chiến 216 lạng vàng, 711 lạng
bạc, 5 tấn đồng và 33 vạn tiền Đông Dương1.
Ngày 06 – 01 – 1946, Hải Dương có 98% số cử tri đi bỏ phiếu, 12 cán bộ của
tỉnh Hải Dương trúng cử vào Quốc hội khoá I. Tiếp đó, ngày 26 – 4 – 1946, nhân dân
Hải Dương tổ chức bầu cử Hội đồng nhân dân tỉnh (và xã). Sau bầu cử, Hội đồng
nhân dân cử ra Uỷ ban hành chính các cấp, hoàn thành việc xây dựng chính quyền
hợp hiến pháp.
Đến cuối năm 1946, tỉnh đã hoàn thành công tác xây dựng lực lượng vũ trang, Uỷ ban
bảo vệ cấp tỉnh, huyện, xã được xây dựng, sẵn sàng thực hiện kháng chiến bảo vệ nền
độc lập dân tộc.
b. Hải Dương bước vào kháng chiến chống Pháp năm 1946
Tháng 4 – 1946 quân Pháp quay trở lại Hải Dương, đóng quân ở các vị trí: cầu Phú Lương,
trường Nữ tiểu học (nay là Trường Tiểu học Võ Thị Sáu), Nhà máy chai (nay là khu tập
thể Viện Quân y 7), nhà Nông phố (nay là Trường Mầm non, Uỷ ban nhân dân phường
Nguyễn Trãi) và cầu Lai Vu.
1

Địa chí Hải Dương tập II, tr.120

20

Sau khi quay trở lại Hải Dương, quân Pháp không ngừng khiêu khích, gây chiến.
Đảng bộ và nhân dân địa phương vừa thi hành Hiệp định Sơ bộ ngày 06 – 3 – 1946, vừa
tích cực chuẩn bị mọi mặt cho kháng chiến lâu dài. Đến đầu tháng 12 – 1946, khi công tác
chuẩn bị đã hoàn tất, Hải Dương thực hiện di tản nhân dân và các cơ quan từ thị xã,
thị trấn và dọc các đường giao thông quan trọng về vùng nông thôn của các huyện:
Gia Lộc, Tứ Kỳ, Ninh Giang, Thanh Miện,… để sẵn sàng chiến đấu.
Ngày 19 – 12 – 1946, hưởng ứng chỉ thị “Toàn dân kháng chiến” của Trung ương
Đảng và "Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến" của Chủ tịch Hồ Chí Minh, quân và dân
Hải Dương bắt đầu thực hiện kháng chiến chống Pháp xâm lược ngay từ giờ phút đầu
tiên của cuộc kháng chiến.
Khoảng 20 giờ 40 phút ngày 19 – 12 – 1946, tự vệ thị xã Hải Dương nổ mìn phá
huỷ bốt điện ở cống Ba Cửa, đường Quang Trung, cắt nguồn điện của thị xã, chính
thức nổ súng kháng chiến. Ta đồng loạt tấn công các vị trí của Pháp ở Nhà máy chai,
nhà Nông khố, Trường Nữ tiểu học, cầu Lai Vu, cầu Phú Lương và giành thắng lợi vang
dội ở Trường Nữ tiểu học và cầu Phú Lương.

Trường Nữ tiểu học là vị trí quan
trọng, nơi Pháp chốt giữ kiên cố nhằm
kiểm soát đường số 5 và thị xã Hải Dương,
vì vậy cuộc chiến đấu của ta với địch ở
đây diễn ra rất quyết liệt. Trong trận
tấn công Pháp ở vị trí Trường Nữ tiểu
học ngày 21 – 12 – 1946 của quân ta,
chiến sĩ cảm tử Đặng Quốc Chinh đã
ôm mìn đánh sập lô cốt làm địch
hoảng loạn, tháo chạy. Bộ đội ta xung
phong tấn công dồn đuổi địch trong
các phòng học, tiêu diệt gọn một trung
đội lính Âu Phi. Thắng lợi của trận
chiến đấu tại Trường Nữ tiểu học làm
nức lòng và cổ vũ mạnh mẽ tinh thần
của nhân dân trong những ngày đầu
Toàn quốc kháng chiến.

Hình 2.3. Tấm bia ở góc sân Trường
Tiểu học Võ Thị Sáu, thành phố Hải Dương
(Nguồn: Tác giả chụp)
21

Hải Dương đã góp phần vào thắng lợi chung của cả nước trong những ngày đầu
kháng chiến, làm thất bại từng bước âm mưu “đánh nhanh thắng nhanh” của thực dân
Pháp, hoàn thiện mọi công tác chuẩn bị cho kháng chiến lâu dài.
2 Hải Dương trong kháng chiến chống Pháp (1947 – 1954)

Hải Dương đã kháng chiến chống Pháp như thế nào trong những năm
1947 – 1954?

Với vị trí chiến lược quan trọng trên tuyến đường 5, trong suốt hành trình kháng
chiến chống Pháp, thực hiện đường lối chiến tranh nhân dân, quân và dân Hải Dương
đã chiến đấu oanh liệt, giành nhiều thắng lợi, biến Hải Dương thành tuyến vành đai
thép, cản trở đường vận chuyển quân đội, vũ khí và phương tiện chiến tranh của Pháp.
Trên tuyến đường số 5 qua địa phận
tỉnh Hải Dương, quân Pháp lập 42 đồn,
bốt, trạm gác nhằm kiểm soát tuyến
đường vận chuyển chính cho chiến
trường. Tuy nhiên, các chiến dịch “Sấm
đường 5” của quân và dân Hải Dương
liên tiếp diễn ra và giành nhiều thắng
lợi: du kích Kim Thành, đã đánh 528
trận, tiêu diệt 10 533 tên địch, phá huỷ
36 đầu máy xe lửa, nhiều toa xe và xe
quân sự; du kích Cẩm Giàng đã đánh
1 200 trận, tiêu diệt phá huỷ 14 đầu
máy, nhiều toa xe lửa và xe quân sự; đội
đánh phá giao thông S20 của Tỉnh đội
Hải Dương phối hợp với bộ đội chủ lực,
du kích các xã dọc đường 5 đánh hơn
200 trận, phá huỷ hơn 100 xe tăng, xe

Hình 2.4. Đoàn tàu quân sự của Pháp
bị lật đổ bởi du kích đường 5 tại Hải Dương
(Nguồn: Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh)

bọc thép, lật đổ 17 đầu tàu với 85 toa tàu địch. Các chiến dịch “Sấm đường 5” đã
biến đường 5 thành nỗi ám ảnh với quân Pháp.

22

Từ năm 1947 đến năm 1954, thực dân Pháp ngày càng mở rộng chiếm đóng tại
Hải Dương, đồng thời tăng cường càn quét, gây nhiều thiệt hại cho cách mạng và
nhân dân ta. Trong bối cảnh đó, các hình thức chiến tranh du kích đã được phát triển
mạnh mẽ trên toàn tỉnh, góp phần phân tán, tiêu hao sinh lực địch và đặc biệt là làm
giảm sút tinh thần chiến đấu của kẻ thù.
Hải Dương có 92 làng được công nhận là “Làng kháng chiến”, điển hình là
những làng kháng chiến kiểu mẫu như: Ái Quốc (thành phố Hải Dương), Xuân Nẻo,
Ô Mễ (Tứ Kỳ), các làng thuộc xã Việt Hồng (Thanh Hà), Nhân Quyền (Bình Giang)…
tạo nên hệ thống trận địa dày đặc cho kháng chiến, trong đó, cách đánh du kích của
tỉnh đã đạt đến đỉnh cao sáng tạo, gây cho địch nhiều tổn thất và phải phân tán lực
lượng trên khắp các chiến trường.

Hình 2.5. Du kích Tứ Kỳ đánh địch trên
đường 191
(Nguồn: Địa chí Hải Dương tập II)

Hình 2.6. Di tích ghi chiến công của đội nữ
“Du kích Thành Đông” tại chợ Trương
(thôn Thọ Trương, huyện Thanh Miện)
(Nguồn: Tác giả chụp)

Phong trào kháng chiến chống
Pháp ở Hải Dương nổi tiếng với các
chiến dịch đánh phục kích “độn thổ”.
Đây là cách đánh du kích táo bạo, bí
mật, bất ngờ và thực sự hiệu quả của
nhân dân các địa phương Hải Dương.
Hình 2.7. Trận địa đánh phục kích “độn thổ”
của nhân dân Nam Sách
(Nguồn: Nhà truyền thống huyện Nam Sách)
23

Cùng với trực tiếp tham gia kháng chiến, quân và dân Hải Dương chú trọng phát
triển kinh tế, thực hiện “vừa kháng chiến, vừa kiến quốc”, làm tròn nghĩa vụ hậu
phương đối với tiền tuyến.

Hải Dương đã có 38 633 lượt người tham gia nhập ngũ chiến đấu tại các chiến
trường. Bên cạnh đó, hàng trăm nghìn bộ đội địa phương, dân quân du kích, tự vệ,
dân công hoả tuyến ngày đêm tham gia chiến đấu và phục vụ chiến đấu trên các
chiến trường.
Ngày 30 – 10 – 1954, thực dân Pháp rút hoàn toàn khỏi thị xã Hải Dương, các lực
lượng cách mạng và nhân dân đã tiếp quản thị xã.

Hình 2.8. Toán lính Pháp cuối cùng rút khỏi
thị xã Hải Dương qua cầu Phú Lương năm 1954
(Nguồn: Bảo tàng tỉnh Hải Dương)

Hình 2.9. Bộ đội tiếp quản thị xã Hải Dương ngày 30 – 10 – 1954
(Nguồn: Báo Hải Dương)
24

Đến tháng 5 – 1955, Pháp rút khỏi những khu vực tập kết (tại Kim Thành), Hải
Dương được hoàn toàn giải phóng.

Lập bảng tóm tắt những nét chính về công cuộc xây dựng, củng cố chính quyền
của Hải Dương sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 theo gợi ý sau vào vở:
Nhiệm vụ cách mạng

Kết quả, nghĩa

Xây dựng và củng cố chính quyền
Diệt giặc đói
Diệt giặc dốt
Khó khăn về tài chính
Xây dựng chính quyền

1. Đánh giá vai trò của Hải Dương trong kháng chiến chống Pháp của dân tộc
những năm 1946 – 1954.
2. Tìm hiểu, giới thiệu về một nhân vật lịch sử/ một chiến thắng/ một địa danh/di tích lịch sử gắn với kháng chiến chống Pháp tại Hải Dương để giới thiệu với
thầy cô và bạn bè.

25

HẢI DƯƠNG TRONG CUỘC KHÁNG
CHIẾN CHỐNG MỸ (1954 – 1975)

Hình 2.10. Hình ảnh cô du kích xã Lai Vu bắn máy bay Mỹ
(Nguồn: Địa chí Hải Dương tập II)

Trong bài thơ “Cô du kích Lai Vu” của nhà thơ Tố Hữu có đoạn:
“Hỡi cô du kích xóm Lai Vu
Rắn quấn bên chân vẫn bắn thù
Mỹ hại bao nhà lo diệt trước
Rắn, mình em chịu có sao đâu."
Hình ảnh nữ du kích xã Lai Vu là một biểu tượng cho tinh thần
chiến đấu của nhân dân Hải Dương trong chiến đấu chống chiến tranh
phá hoại của Mỹ trong những năm 1965 – 1972.
Hải Dương có vai trò như thế nào trong cuộc kháng chiến chống
Mỹ (1954 – 1975)?

1 Hải Dương phát triển kinh tế và thực hiện nghĩa vụ hậu phương

Trong những năm 1954 – 1975, Hải Dương đã phát triển kinh tế và hoàn
thành nghĩa vụ hậu phương như thế nào?
26

Sau khi kháng chiến chống Pháp kết thúc, Hải Dương bước vào xây dựng kinh tế,
xã hội trong điều kiện có nhiều khó khăn: Nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá nghiêm
trọng, nạn đói tràn lan.
Từ sau ngày 30 – 10 – 1954, nhân dân Hải Dương bước vào khôi phục kinh tế, hàn
gắn vết thương chiến tranh. Đến năm 1960, Hải Dương đã hoàn thành cải cách ruộng
đất, khôi phục kinh tế, cải tạo xã hội và bước đầu phát triển. Từ năm 1961 đến 1975,
Hải Dương đẩy mạnh xây dựng chủ nghĩa xã hội và đạt nhiều thành tựu trong
sản xuất.

Nhân dân Hải Dương đã thực hiện nhiều phong trào thi đua lao động sáng tạo
với các khẩu hiệu như: “Chắc tay súng, vững tay cày”, “Chắc tay súng, vững tay búa”,
“Mỗi người làm việc bằng hai vì miền Nam ruột thịt”,… Nền kinh tế nông nghiệp,
công nghiệp của Hải Dương phát triển nhanh chóng. Nhiều nhà máy được khôi phục
và xây dựng như: Nhà máy xay Hải Dương, Ninh Giang; nhà máy chế tạo bơm; nhà
máy sứ; nhà máy đá mài,…

Hình 2.11. Tinh t...